Geleneksel ticarette tüketicinin satın alma tercihlerini yönlendirmek amacıyla vitrin düzenlemeleri veya basılı reklamlar kullanılırken; dijital ticaretin gelişmesiyle bu yöntemler yerini insan psikolojisini, algısal önyargıları ve bilişsel zaafları hedef alan yazılımsal arayüz manipülasyonlarına bırakmıştır. “Kullanıcı deneyimi” (UX) kisvesi altında sunulan ancak gerçekte bireyleri normal şartlar altında taraf olmayacakları tüketici işlemlerine yönlendiren veya kişisel verilerini paylaşmaya zorlayan bu aldatıcı arayüzlere doktrinde ve uluslararası uygulamada “Karanlık Tasarımlar” (Dark Patterns / Dark Commercial Patterns) adı verilmektedir.

Türk pozitif hukukunda “karanlık tasarım” adıyla müstakil bir kanuni tanım yer almamakla birlikte, bu eylemler 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK) m. 61, 62, 63, Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği (özellikle Ek A/22), Abonelik Sözleşmeleri Yönetmeliği ve 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) çerçevesinde denetlenmekte; Ticaret Bakanlığı bünyesindeki Reklam Kurulu ve Rekabet Kurulu tarafından ağır yaptırımlara konu edilmektedir.

1. Karanlık Tasarım (Dark Pattern) Nedir ve Hukuki Dayanağı Nereden Gelir?

Karanlık tasarımlar; e-ticaret siteleri, mobil yazılımlar ve abonelik tabanlı platformların, kullanıcıların rasyonel karar alma süreçlerini bozmak ve satıcı/sağlayıcı lehine ticari menfaat sağlamak amacıyla geliştirdiği aldatıcı kullanıcı arayüzü (UI) mimarileridir.

Bu tasarımların Türk hukukundaki doğrudan tipik yasal karşılığı, Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği’nin Ek listesinin (Kara Liste) 22. maddesinde düzenlenmiştir:

“İnternet ortamında bir mal veya hizmete ilişkin yönlendirici arayüz tasarımları, seçenekler ya da ifadeler gibi araçlarla tüketicilerin karar verme veya seçim yapma iradesini olumsuz etkileyen ya da normal şartlar altında vereceği kararda satıcı veya sağlayıcı lehine değişikliklere yol açmayı hedefleyen yöntemlerin kullanılması her hâlükârda haksız ticari uygulamadır.”

Hukuki Niteliği: İdari Yaptırım ve Sözleşmesel İrade Bozukluğu Ayrımı

Karanlık tasarımlar iki farklı hukuki düzlemde sonuç doğurur:

• İdari Hukuk Yönünden (TKHK m. 62, 63, 77): Reklam Kurulu tarafından re’sen veya şikâyet üzerine tespit edilen bir “haksız ticari uygulama” ve “aldatıcı reklam” kabahatidir. İdari para cezası, durdurma ve düzeltme yaptırımlarını gerektirir.

• Özel Hukuk Yönünden (TBK m. 30-39): Tüketicinin sınırlı rasyonelliğinin (varsayılan seçeneğe bağlılık, kayıptan kaçınma vb.) istismar edilmesi sebebiyle Türk Borçlar Kanunu kapsamında irade fesadı (yanılma, aldatma/hile) teşkil edebilir. Tüketici bu işleme dayanarak sözleşmeyi iptal ettirme ve haksız tahsil edilen bedellerin iadesini talep etme hakkına sahiptir.

2. Tipik Karanlık Tasarım Türleri ve Emsal Reklam Kurulu Kararları

Reklam Kurulu denetimlerinde öne çıkan en yaygın manipülatif arayüz türleri ve Kurul’un emsal kararları şunlardır:

a) Önceden Seçili / İşaretlenmiş Kutucuklar (Pre-ticked Boxes)

Satın alma veya ödeme adımında tüketicinin aktif talebi olmaksızın seyahat sigortası, ek garanti, bağış veya uzun süreli abonelik paketlerinin varsayılan olarak seçili getirilmesidir. Tüketicinin pozitif irade beyanı bulunmadığından, Yönetmelik Ek A/22 uyarınca doğrudan haksız ticari uygulamadır.

• Emsal Kararlar: Reklam Kurulu’nun 18.05.2023 tarihli ve 2023/230 sayılı kararında; dijital platformun ödeme adımında yıllık aboneliği varsayılan olarak seçili getirmesi durdurma cezasına bağlanmıştır. Benzer şekilde 08.03.2023 tarihli ve 2023/5991 sayılı kararda ödeme sayfasında ücretli ek hizmetin önceden işaretli sunulması tüketiciyi istemediği sözleşmeye zorlama olarak değerlendirilmiştir.

b) Abonelik Labirentleri ve Feshin Zorlaştırılması (Roach Motel İlkesi)

Üyelik tesisinin tek tıkla saniyeler içinde sağlandığı platformlarda, abonelikten çıkış adımlarının menü derinliklerine gizlenmesi, çok adımlı vazgeçirme ekranları kurgulanması veya internetten kurulan sözleşme için çağrı merkezinin aranmasının dayatılmasıdır.

• Emsal Kararlar: Reklam Kurulu’nun 07.03.2023 tarihli ve 2024/2266 sayılı kararında; üyelikten çıkışın üye olma aşaması kadar kolay olmaması ve hedefli reklam dayatması durdurma ve düzeltme yaptırımına bağlanmıştır. Kurul’un 2023/326 sayılı dosyasında ise hedefli reklamcılıktan çıkışın hesap ayarlarında zorlaştırılması mevzuata aykırı bulunmuştur.

c) Utandırarak Vazgeçirme (Confirmshaming)

Tüketicinin sunulan bir teklifi, sigortayı veya bülten üyeliğini reddetmek istemesi halinde; ret seçeneğinin suçluluk, yetersizlik veya utanç hissettiren ifadelerle sunulmasıdır.

• Emsal Karar: Reklam Kurulu’nun 21.01.2025 tarihli ve 2025/842 sayılı kararında; ek hizmet satın almama seçeneğinde “hiçbir güvenceye gerek duymuyorum” ifadesinin kullanılması, “ortalama tüketici nezdinde yanıltıcı ve tüketicinin karar verme iradesini satıcı lehine bozucu” bulunarak durdurma cezası verilmiştir.

d) Sahte Geri Sayım Sayaçları ve Yapay Stok Baskısı (Fake Urgency & Scarcity)

Sayfa yenilendiğinde süresi sıfırlanan indirim sayaçları veya gerçek stok durumunu yansıtmayan “Son 1 ürün” bildirimleri, tüketicinin makul fiyat araştırması yapmasını engelleyen aldatıcı ticari uygulamalardır.

• Emsal Kararlar: Reklam Kurulu’nun 2025/2310 sayılı kararında kampanya koşullarının gizlenmesi ve indirim şartlarında tüketicinin yanıltılması durdurma cezasına konu edilmiştir. Kurul’un 2021/3750 sayılı kararında ise sosyal medyada düşük gösterilen fiyatın satın alma bağlantısında yüksek çıkması (damlama fiyatlandırma) cezalandırılmıştır.

e) Yorum ve Puanlama Manipülasyonları (Fake Reviews & Deceptive Rankings)

Yönetmelik m. 28/B uyarınca tüketici değerlendirmeleri yalnızca ürünü fiilen satın alanlara açılmalı ve en az 1 yıl boyunca objektif kriterlerle yayımlanmalıdır.

• Emsal Kararlar: Reklam Kurulu’nun 2022/2227 sayılı kararında; işletmelere bedel karşılığı sahte olumlu yorum ve yüksek puan temin edilmesi dürüst rekabet ilkelerine aykırı bulunarak durdurulmuştur. Kurul’un 2025/1018 ve 2025/2700 sayılı dosyalarında ise yorum sıralama algoritmalarına müdahale edilmesi ve tüketici değerlendirmelerinin kısıtlanması haksız ticari uygulama sayılmıştır.

f) Vaat Edilen Koşulların Gizlenmesi ve Eksik Bilgilendirme

• Emsal Kararlar: Reklam Kurulu’nun 2022/575 sayılı kararında sitede vadedilen mağazadan değişim imkânının fiilen sunulmaması, 2020/1751 sayılı kararında ise ürünün ana vaadinin istisnasının gizlenmesi tüketiciyi yanıltıcı bulunmuştur. Ayrıca 2021/1478 sayılı kararla sosyal medya etkileyicileri (influencer) aracılığıyla yapılan örtülü tanıtımlarda reklam verenin sorumluluğu teyit edilmiştir.

3. Tüketici Mevzuatı, İspat Yükü Kuralı ve KVKK Boyutu

Karanlık tasarımlarla mücadelede mevzuatın getirdiği temel hukuki kurallar şunlardır:

a) İspat Yükünün Satıcı/Sağlayıcı Üzerinde Olması (TKHK m. 62/2 ve m. 61/6)

Uygulamadaki en kritik usul kuralı ispat yüküdür. Tüketici arayüzün manipülatif olduğunu teknik olarak ispatlamak zorunda değildir.

• 6502 sayılı Kanun m. 62/2: “Ticari uygulamanın haksız olduğunun iddia edilmesi hâlinde, ticari uygulamada bulunan, bu uygulamasının haksız ticari uygulama olmadığını ispatla yükümlüdür.”

• 6502 sayılı Kanun m. 61/6: Ticari reklamda yer alan iddiaların doğruluğunu ispatlama yükümlülüğü reklam verendedir.

b) Sonradan Düzeltmenin Sorumluluğu Kaldırmaması (Yönetmelik m. 32/1)

İşletmelerin “Sistemi düzelttik, tüketici mağduriyetini giderdik” şeklindeki savunmaları idari sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Yönetmelik m. 32/1 uyarınca, mevzuata aykırı uygulamanın sonradan düzeltilmiş veya telafi edilmiş olması, reklam verenin veya ticari uygulamada bulunanın idari para cezası ve durdurma sorumluluğunu bertaraf etmez.

c) Abonelik Sözleşmelerinde “Fesih Kolaylığı” İlkesi (TKHK m. 52/4)

Kanun koyucu açıkça düzenlemiştir: Sözleşmeyi kurmak ne kadar kolaysa, feshetmek de en az o kadar kolay olmalıdır. Web sitesi veya mobil uygulama üzerinden tek tıkla kurulan bir aboneliğin iptali için çağrı merkezini arama, faks çekme veya karmaşık adımlardan geçme şartı dayatılamaz. Fesih bildirimi yapıldığı andan itibaren 7 gün içinde fesih tamamlanmalı, tahsil edilen bakiye 15 gün içinde kesintisiz iade edilmelidir.

d) KVKK, Çerez Duvarları ve Hedefli Reklam Dayatmaları

6698 sayılı KVKK kapsamında açık rızanın geçerliliği özgür iradeye dayanmasına bağlıdır.

• Hizmetin sunulmasının zorunlu olmayan pazarlama çerezlerine veya hedefli reklamcılık onayına bağlanması hukuka aykırıdır.

• Çerez pencerelerinde “Kabul Et” butonunun yanında aynı boyutta, renkte ve kolaylıkta bir “Tümünü Reddet” butonu yer almalıdır.

• Üyelik sonrası hedefli reklamcılıktan çıkışın, kabul etmekten daha zor bir yola bağlanması açık rızayı sakatlar ve KVKK yaptırımlarına tabidir.

4. İdari Denetim, Rekabet Hukuku ve Uluslararası Standartlar

a) Reklam Kurulu’nun Yetkileri ve İdari Yargı Denetimi

Reklam Kurulu; re’sen veya şikâyet üzerine yaptığı incelemelerde durdurma, düzeltme, idari para cezası ve 3 aya kadar tedbiren durdurma veya erişim engeli kararı verebilir (TKHK m. 63, m. 77).

• Reklam Kurulu kararları idari işlem niteliğindedir. İşletmeler bu kararlara karşı TKHK m. 78/2 uyarınca tebliğden itibaren 30 gün içinde İdare Mahkemeleri nezdinde iptal davası açabilirler.

• Önemli Ayrım: Reklam Kurulu kamu otoritesi olarak idari para cezası uygular; ancak tüketiciye doğrudan bedel iadesi yapmaz. Bireysel bedel iadesi Tüketici Hakem Heyetleri ve mahkemelerden talep edilir.

b) Rekabet Hukuku Boyutu (Algoritmaya Müdahale ve Kendini Kayırma)

Büyük dijital platformların arayüz ve sıralama algoritmalarını kullanıcı tercihlerini manipüle edecek veya rakipleri dışlayacak şekilde kurgulamaları Rekabet Kurulu tarafından “hâkim durumun kötüye kullanılması” (4054 sayılı Kanun m. 6) sayılmaktadır:

• Kendini Kayırma (Self-Preferencing): Pazaryerlerinin akıllı listeleme algoritmalarına müdahale ederek kendi perakende ürünlerini üst sıralara taşıması rekabet ihlalidir (Rekabet Kurulu Trendyol kararı, 26.07.2023, 23-33/633-213).

• Arama ve Yönlendirmede Ayrımcılık: Arama motorlarının veya yönlendirme platformlarının belirli iş ortaklarına ayrıcalıklı görünürlük sağlayarak tüketiciyi yanıltması idari tedbirlere konu edilmiştir (Google Alışveriş Kararı, 20-10/119-69; Nesine/Maçkolik Kararı, 25-07/170-84).

• Geçit Bekçiliği ve Zorunlu Veri Paylaşımı: Tüketici ile platform arasındaki bilgi asimetrisinin istismar edilerek veri paylaşımına zorlanması hukuka aykırı bulunmuştur (WhatsApp Kararı, 22-48/706-299; Meta Kararı, 24-45/1053-450).

c) Karşılaştırmalı Hukuk: AB Dijital Hizmetler Yasası (DSA) Perspektifi

Avrupa Birliği Dijital Hizmetler Yasası (Digital Services Act – DSA) Madde 25 uyarınca; çevrim içi platformların kullanıcıları aldatacak, manipüle edecek veya özgür karar alma kabiliyetlerini zayıflatacak arayüzler tasarlaması kesin olarak yasaklanmıştır. Türk hukuku henüz DSA benzeri müstakil bir platform regülasyonuna sahip olmasa da; Reklam Kurulu kararlarında AB normları ve UCPD (Haksız Ticari Uygulamalar Direktifi) ilkeleri yorum aracı olarak fiilen uygulanmaktadır.

5. Tüketiciler ve Dijital İşletmeler İçin Uyum ve Hak Arama Rehberi

a) Tüketiciler Açısından Başvurulabilecek Yollar

• Delil Tespiti: Manipülatif sayacın, gizlenmiş iptal butonunun veya önceden seçili gelen kutucuğun tarih ve saat içerecek şekilde ekran görüntüsü (screenshot) veya video kaydı alınmalıdır.

• Bedel İadesi (Tüketici Hakem Heyeti): Rıza dışı tahsil edilen ek hizmet veya abonelik bedelleri için parasal sınırlara göre ikamet edilen yerdeki Tüketici Hakem Heyeti’ne (THH) e-Devlet (TÜBİS) üzerinden ücretsiz başvurulmalıdır. Heyet kararları ilam hükmünde olup icra kabiliyetine haizdir.

• Sözleşmenin İptali (TBK m. 30-39): Aldatma ve yanılma yoluyla kurulan işlemler için 1 yıllık süre içinde irade fesadı ileri sürülerek sözleşmeden dönülebilir.

• Ters İbraz (Chargeback): İptale rağmen karttan haksız çekim sürüyorsa bankaya harcama itirazında bulunulmalıdır.

• İdari Şikâyet (Reklam Kurulu & KVKK): Haksız ticari uygulama yürüten siteler Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu’na, çerez ihlalleri ise KVKK’ya bildirilerek idari para cezası uygulanması sağlanabilir.

b) E-Ticaret Siteleri İçin “Hukuk Tasarımı” (Legal Design) ve Uyum İlkeleri

• Simetri ve Eşit Görünürlük İlkesi: “Kabul Et” ve “Reddet” butonları renk, kontrast, boyut ve konum olarak aynı hiyerarşik ağırlıkta tasarlanmalıdır.

• Nötr Başlangıç Durumu: Sepet ve ödeme adımlarında hiçbir ek ürün, garanti, sigorta veya abonelik kutucuğu önceden işaretli (pre-ticked) sunulmamalı; tüketicinin pozitif seçimi aranmalıdır.

• Doğrulanabilir Sayaç ve Şeffaf Fiyatlandırma: Sayfa yenilenmesinde sıfırlanan sayaçlar kaldırılmalı; sonradan “operasyon bedeli” adı altında eklenen gizli maliyetlerden (damlama fiyatlandırma) kaçınılmalıdır.

• Tek Tıkla Fesih Entegrasyonu (Click to Cancel): Üyelik hangi kolaylıkla başlatıldıysa hesap paneline aynı kolaylıkta, gizlenmemiş bir “Aboneliği İptal Et” butonu yerleştirilmeli ve anlık zaman damgalı fesih teyidi sunulmalıdır.

• Yorum Şeffaflığı (Yönetmelik m. 28/B): Değerlendirmeler yalnızca ürünü fiilen satın alan tüketicilere açılmalı, en az 1 yıl boyunca objektif kriterlerle yayımlanmalıdır.

6. Uzman Bilişim ve Tüketici Hukuku Avukatı Desteğinin Önemi

Dijital platformların arayüz mimarisi artık yalnızca yazılım ve pazarlama ekiplerinin inisiyatifine bırakılamayacak kadar yüksek hukuki riskler barındırmaktadır.

• İşletmeler Açısından: Arayüzlerin, kullanıcı akış şemalarının, mesafeli sözleşmelerin ve çerez politikalarının bilişim ve tüketici hukuku uzmanı bir avukat denetiminden geçirilmesi; Reklam Kurulu, Rekabet Kurulu ve KVKK tarafından kesilebilecek yüksek tutarlı idari para cezalarını ve erişim engeli risklerini önler.

• Tüketiciler Açısından: Dijital ortamda haksız kesintilere uğrayan, hileli abonelik akışlarıyla mağdur edilen tüketicilerin delil tespiti, THH ve dava süreçlerini profesyonel hukuki temsille yürütmesi, hak kayıplarını engelleyerek tahsilatların eksiksiz yapılmasını sağlar.

7. Emsal Kararlar ve Mevzuat Işığında Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Soru 1: Tüketici olarak internet sitesindeki arayüzün beni yanılttığını ispatlamak zorunda mıyım?

Cevap: Hayır. 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 62/2. maddesi gereğince, ticari uygulamanın haksız olmadığını ispat yükü doğrudan satıcı veya sağlayıcıya aittir. Tüketici maruz kaldığı işlemi belgelediğinde, uygulamanın hukuka uygun olduğunu ispatlama külfeti işletmeye geçer (Ayrıca bkz. İstanbul BAM 43. HD, E. 2020/1564, K. 2023/1013).

Soru 2: Satın alma ekranında önceden işaretli (seçili) gelen sigorta veya garanti bedeli yasal mıdır?

Cevap: Kesinlikle yasal değildir. Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği Ek A/22 maddesi uyarınca önceden seçili kutucuklar (pre-ticked boxes) doğrudan haksız ticari uygulamadır. Tüketicinin aktif ve açık onayı olmaksızın tahsil edilen bu bedellerin Tüketici Hakem Heyeti aracılığıyla yasal faiziyle iadesi talep edilebilir (Reklam Kurulu, 18.05.2023, 2023/230; 08.03.2023, 2023/5991).

Soru 3: Şirket arayüzdeki aldatıcı sayacı veya gizli butonu sonradan düzeltirse ceza almaktan kurtulur mu?

Cevap: Hayır. Yönetmelik m. 32/1 uyarınca, mevzuata aykırı uygulamanın sonradan düzeltilmiş olması veya tüketici mağduriyetinin sonradan telafi edilmesi, firmanın tespit edilen aykırılığa ilişkin idari sorumluluğunu ve idari para cezasını ortadan kaldırmaz.

Soru 4: İnternetten başlattığım aboneliği iptal etmek için şirketin benden telefonla arama talep etmesi yasal mı?

Cevap: Hayır. 6502 sayılı Kanun m. 52/4 ve Abonelik Sözleşmeleri Yönetmeliği uyarınca sağlayıcı, fesih için sözleşmenin kurulmasından daha ağır bir yöntem dayatamaz. Dijital kanaldan kurulan abonelikler aynı dijital kanal üzerinden doğrudan erişilebilir bir butonla feshedilebilmelidir (Reklam Kurulu, 2024/2266).

Soru 5: Çerez bildirim penceresinde “Tümünü Reddet” butonu koymamak KVKK ihlali midir?

Cevap: Evet. KVKK Çerez Rehberi ve yerleşik ilkeler uyarınca, açık rızanın geçerli olabilmesi için özgür iradeye dayanması gerekir. Reddetme hakkının kabul etme hakkına kıyasla zorlaştırıldığı asimetrik tasarımlar açık rızayı sakatlar ve KVKK m. 18 kapsamında idari para cezası yaptırımına tabidir (Reklam Kurulu, 2023/326).

Soru 6: Karanlık tasarımlar TCK kapsamında doğrudan dolandırıcılık suçu sayılır mı?

Cevap: Karanlık tasarımlar kural olarak 6502 sayılı Kanun kapsamında idari yaptırıma tabi bir “haksız ticari uygulama” kabahatidir. Her manipülatif tasarım doğrudan ceza suçu oluşturmaz. Ancak failin kastî olarak hileli eylemlerle bilişim sistemlerini araç kullanarak haksız menfaat temin ettiği ve eylemin yoğun bir aldatma kabiliyetine ulaştığı somut olaylarda TCK m. 158/1-f (Bilişim sistemlerinin kullanılması suretiyle nitelikli dolandırıcılık) kapsamında ceza soruşturması gündeme gelebilir.